۱۳۹۸ اردیبهشت ۴, چهارشنبه
۱۳۹۸ فروردین ۲۷, سهشنبه
دِلبَریهای نهان
زمان برای
خواندن: 9 دقیقه
پس از چاپ
نوشتار دو بخشی من با نام "جنگ جهانی
دوم و چرخش گفتمانی در ایران" گروهی از خوانندگان زبان به
گلایه گشادند که من روند و فرآیند چپ ایرانی را نادیده میگیرم و درباره آن بر
پایه رخدادههای دهههای گذشته داوری میکنم.
واکنش
گروهی از سازمانهایی که خود را وابسته به جنبش چپ میخوانند به تروریست نامیدن
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از سوی دولت امریکا اگرچه چندان نابیوسان نبود، ولی
باز هم شگفتی آفرید و نشان داد درب گفتمان انترناسیونالیستی-ضدامپریالیستی همچنان
بر همان پاشنه دیرین میگردد[1] و چپ ایرانی سر آن ندارد که
جهان را با چشمان خود، و نه با چشمانی که مردهریگ برادر بزرگ سوسیالیستی هستند،
بنگرد و واکاود. به گمانم یادآوری چند نکته در پیوند با این بیانیهها تهی از سود
نخواهد بود:
یکم: اینکه
جایگاه حزبها و سازمانهای سیاسی باید در درگیریها کشوری یا جهانی آشکار و روشن
باشد، سخن درستی است. این سخن درست ولی به این معنی نیست که یک حزب سیاسی در میانه
درگیری در یک سوی میدان بایستد و با آن سوی دیگر بجنگد. سازمانهای یاد شده با
نوشتن «... ما محکوم میکنیم ...» درست دست به چنین کاری زدهاند و برای رویارویی
با امپریالیسم امریکا در کنار سپاه ایستادهاند و در سرتاسر نوشته خود حتا یک بار
هم سپاه پاسداران را "تروریست" نخواندهاند. شاید انگیزه اینان براستی
هراس از جنگ باشد و آنان براستی در پی دور کردن خطر ویرانی از کشورمان دست به
نگاشتن چنین بیانیههایی زدهاند. اگر باور کنیم که اینان سر دِلبَری از رژیم
امریکاستیز اسلامی ندارند، کارشان را میبایست بسیار بیخردانه بدانیم، چرا که
جنگ، دنباله سیاست به زبان زور است و ترامپ اگر زرادخانه خود را برای جنگ با حکومت
اسلامی گشوده باشد، این بیانیهها را به پشیزی هم نخواهد خرید و کار خود خواهد
کرد. آنچه که در پایان کار دستگیر مردم میشود، اپوزیسیوننمایی است که به بهانه
جنگستیزی با همه توان خود در کنار یک رژیم جنگطلب و سرکوبگر ایستاده است.
دوم: بارها و
بارها نوشتهام که چپ کهنهاندیش ایرانی یکی از تنبلترین شاگردان کلاس تاریخ است. هشتاد
سال پیش در کشوری که اکنون میهن دوم من است، رژیمی بر سرکار بود که به واژه "ترور"
درونمایهای نوین بخشید. رایش سوم به رهبری حزب نازی[2] اگرچه ارتشی بسیار کارآزموده و
نیرومند بنام Wehrmacht داشت، سپاه دیگری را نیز پدید آورد که
بتواند کار ترور را در درون و برون مرزهای آلمان سازماندهیشده و کارآمد به پیش
برد. نام این سپاه که آن را بنام اِساِس[3] میشناسیم، برگرفته از دو واژه
Schutz و Staffel بود. از شوخی روزگار واژه Schutz در زبان پارسی
"نگاهبانی" و "پاسداری" است و Staffel نیز یک یگان
رزمی برابر با "گروهان" پارسی است. بدینگونه "سپاه پاسداران"
نهتنها در کارکرد و آماجها، که در نام و نشان نیز همانندی شگفتی با سپاه ترور
هیتلری دارد.
به هشتاد
سال پیش بازگردیم. اگر بریتانیا یا امریکا در آن روزها اِساِس را یک نهاد
تروریستی میخواندند و هرگونه همکاری با آن را کیفر میدادند، چپ ایرانی چه میکرد؟
پرسشهایی که بیانیهنویسان رندانه از پاسخ به آن میگریزند، پرسشهایی بسیار ساده
است:
آیا سپاه
یک نهاد و نیروی تروریستی هست، یا نیست؟ اگر هست، آیا تنها خود ما ایرانیان حق
داریم به آن تروریست بگوئیم، یا دیگران هم این حق را دارند؟ آیا اینکه رهبر یک
کشور امپریالیستی نهادی را تروریستی بخواند، نشان از آن است که سخنش دروغ است؟ . .
.
سوم: در نوشتار
پیشگفته آورده بودم که گفتمان انترناسیونالیستی-ضدامپریالیستی نابودی امپریالیسم
را از آبادی ایران برتر و پرارجتر میداند. سه سازمان بیانیهنویس با رفتار خود
نشان دادند که من در سخن خود چندان هم به بیراهه نرفته بودم. درجایی که تروریست
خواندن سپاه پاسداران از سوی رهبری امپریالیسم جهانی آنان را چنان برآشفته که با
همه توان خود بر امریکا تاختهاند، رژه تانکها و زرهپوشهای حشد الشعبی در خوزستان
برای آنان ارزش یک بیانیه دهواژهای را هم (دستکم تا به امروز) نداشته است. چرائی
چنین رفتاری بسیار روشن و آشکار است، در تروریست خواندن سپاه، پای امریکا در میان
است و میتوان به بهانه آن در شیپور بدآهنگ "مرگ بر امریکا" دمید و
پایبندی خود به گفتمان ضدامپریالیستی را به نمایش گذاشت. در ماجرای آوردن نیروهای
تروریستی حشد الشعبی با سازوبرگ جنگی به خوزستان ولی پای ایران و یکپارچگی سرزمینی
آن در میان است و پیروان گفتمان انترناسیونالیستی از آنجایی که میهندوستی را
"شوینیسم" و "راسیسم" میدانند، آن را دارای ارج و ارزشی نمیبینند
که بیانیه در محکومیت آن بنویسند.
چهارم: و سرانجام
باید به چرائی این رفتار چپ کهنهاندیش نیز پرداخت. پیروان گفتمان
انترناسیونالیستی-ضدامپریالیستی از آنجا که در فهرست آماجهای خود نابودی
امپریالیسم را در برترین جایگاه نشاندهاند و از آنجایی که نگاهی سراسر ایدئولوژیک
به جهان و رخدادهای آن دارند و سرنوشت ایران برایشان حتا در میانه آن فهرست پیشگفته
نیز جایی ندارد،، هنوز هم در ژرفای دل خویش، در حکومت امریکاستیز اسلامی یک
همپیمان میبینند. از همین رو نیز پیورزانه در بیانیههایشان از تروریست خواندن
سپاه پاسداران سرباز میزنند. این رفتار را در کنار نامهنگاریهای سران این گفتمان
به آیتالله خامنهای، بسیج همگانی آنان برای رأیدادن به تبهکاران و شکنجهگران
و پشتیبانی همهسویه آنان از رژیم ولایت فقیه در رسانههای پارسی باید دید و
سنجید. رفتارهایی که نشان میدهند پیروان گفتمان انترناسیونالیستی-ضدامپریالیستی هنوز
دل از عشق دلدار دیرین خود نبریدهاند و از رسیدن به معشوق روزگاران جوانی خویش
ناامید نشدهاند و در آرزوی روزی بسر میبرند که بتوانند دست در دست همپیمانان
پیشین، امپریالیسم تبهکار را به زانو درآورند.
تاختن به
امریکا و در کنار آن نادیده گرفتن چهار دهه ترور و سرکوب و آدمکشی و شکنجه و اعدام
از سوی سپاه پاسداران را تنها در چارچوب دلبَریهای نَهان و پیرانهسَر نیرویی میتوان
دید که در پی زنجیرهای از شکستهای سیاسی و حزبی و اخلاقی، اکنون تنها و تنها با
یاد روزگار جوانیاش دلخوش است و از آن انبوه آرمانهای پرشکوهاش چون آزادی و
برابری و پیشرفت و سوسیالیسم و ...، تنها و تنها دشمنی کور با امپریالیسم بجا
مانده است و از آنجایی که در خود توانی برای نبرد با این دشمن طبقاتی نمیبیند، در
این جنگ بدفرجام بمانند همیشه تاریخ این آب و خاک در کنار کسانی میایستد که آماجی
جز تباهی ایران را در سر نمیپرورند.
راه گفتمان
ملی-دموکراتیک و گفتمان انترناسیونالیستی-ضدامپریالیستی بر سر ایران است که از هم
جدا میشود:
ما همه چیز
را با سود و زیان میهنمان میسنجیم و از نگاه ما سپاه نیز درست بمانند اِساِس نه
نیرویی برای پاسداری از مرزهای میهن، که یک نهاد تروریستی و تبهکار است و نابودی آن بسود ایران و مردمان آن. اینکه
ترامپ نیز چنین میاندیشد، سرسوزنی از درستی دیدگاه ما نمیکاهد،
انگیزهبخش
کنشگری برای ضدامپریالیستها ولی نه سود و زیان ایران، که سود و زیان امریکا است، برای
اینان «دشمنِ دشمن من، دوست من است» و اگر آن دشمن بر این دوست بتازد، باید در
کنار دوست ایستاد و بر دشمن تاخت، حتا اگر چنین کاری بزیان ایران باشد[4].
امریکا جنگطلب
است، سیآیاِی بارها دست به ترور زده است، بسیاری از گروههای ترور بدست نهادهای
امنیتی امریکا و اروپا ساخته شدهاند، ... . همه اینها را ما پیروان گفتمان
ملی-دموکراتیک بخوبی میدانیم. ولی شاید بد نباشد که ضدامپریالیستها و
انترناسیونالیستها برای نشاندادن دلبستگی خود به ایران کار را با پاسخ به یک پرسش
ساده آغاز کنند:
آیا سپاه
پاسداران یک نیروی تروریستی نیست؟
خداوند دروغ، دشمن و خشکسالی را از ایرانزمین بدور دارد
[4] گشت و گذار کوچکی در سپهر
اینترنت نشان میدهد که برخورد اینان با خیزش مردم ونزوئلا نیز چنین بود. گائیدو
تنها از آن رو "جاسوس" و "سرسپرده" نامیده شد، که ترامپ به
پشتیبانی از او برخاست.
۱۳۹۷ اسفند ۲۸, سهشنبه
سروش را رها کنید!
سخنان عبدالکریم سروش
هیاهویی بزرگ برپا کرد که به گمان من هم بیهوده و هم بیجا بود. بیهوده از این رو
که اگر سروش در پی این هیاهو سخنان خود را پس بگیرد، برای نخستین بار در تاریخ
ایران میخ آهنین در سنگ فرو رفته است، و بیجا از آن رو که چنین سخنانی تنها از
زبان انسانی فرهیخته و دانشمند و فرزانه شگفتی برمیانگیزند و سروش هیچکدام از
اینها نیست، واگرنه انبوهی از بیخردان دلباخته انقلاب شکوهمند هستند که سخنشان یکبیک
همان است که سروش رانده است، بی آنکه کسی در خشم و هیاهویی برپا شود. به دیگر سخن،
شگفتی و برآشفتگی پاسخدهندگان از خود این سخنان نیست، آنان از این خشمگین شدهاند
که چرا کسی چون دکتر عبدالکریم سروش، که استاد فلسفه و عرفان و نواندیش دینی و
اصلاحگر دینی خوانده میشود، چنین سخنانی را بر زبان آورده است. نکته بنیادین من
نیز درست همین جایگاهی است که سروش در چشم بسیاری از خردهگیرانش دارد.
نخست باید گفت که سخن سروش
سخن تازهای نیست، همه دلباختگان انقلاب شکوهمند و همه کسانی که آن بهمن ویرانگر
را به هر بهانهای میستایند، در ژرفای اندیشه خود اگر ناگزیر از گزینش میان
محمدرضا شاه و آیتالله خمینی شوند، بیبروبرگرد دومی را برخواهند گُزید، همانگونه
که چهل سال پیش برگزیدند. دوم اینکه این برآشفتگی فراگیر، پیآمد جایگاهی است که
رسانههای پارسیزبان در همدستی با حکومت اسلامی برای سروش برساختهاند و او را
بدان جایگاه فراز برکشیدهاند. برای آشکار شدن سخنم ناگزیر از آوردن چند نمونه
دیگرم:
رسانههایی چون بیبیسی،
ویاوای، اِراِفای، دویچهوله و دیگران، که من آنها را برپایه ویژگیها و کنشها و
واکنشهایشان رسانههای "نظرساز" میدانم، تنها و تنها در راستای سیاست
خارجی کشورهایی کار میکنند، که هزینههای آنها را میپردازند و اگر کسی میپندارد
که دولت علیاحضرت ملکه بریتانیا دست از آنهمه نیرنگها و فریبها برداشته و سالانه
میلیاردها دلار تنها و تنها برای آگاهی مردم ایران هزینه میکند، باید در زندگی
خویش بازپس رود و در یک کودکستان نامنویسی کند. بیگمان در میان ما ایرانیان هستند
کسانی که براستی دانا و دانشور و خردمندند و گسترش دانش آنان میتواند بر آگاهی
مردمان بیافزاید و راهی بسوی رهائی از این درماندگی تاریخی فرابگشاید. اگر در
گذشته چنین کسانی بدست مزدوران کشورهای استعمارگر به تیر کشنده دچار میشدند و جان
میباختند، امروزه مرگ آنان در رسانه رخ میدهد، بدینگونه که این رسانهها شبپرهها
را چندان بزرگ مینمایند که شاهینهای تیزپر در سایه آنها گم شوند و صدایشان به
گوشی نرسد.
برکشیدههای رسانههای "نظرساز"
یکی و دوتا نیستند. برای نمونه هنگامی که دویچهوله جایزه آزادی بیان سال 2018 را
به صادق زیباکلام داد (1)، هنوز چند هفتهای از سخنان این استاد دانشگاه نگذشته
بود، که در آن گفته بود اگر مردم ایران در برابر ولایت فقیه بپاخیزند، تفنگ بدست
میگیرد و آنان را در خیابان به گلوله میبندد. با اینهمه داستان بیبیسی ولی از
رنگ و گونهای دیگر است. در این رسانه تنی چند جای خوش کردهاند که نامشان را تنها
بودجه این رسانه بلند کرده است. یک نمونه اینان وزیر ارشاد حکومت اسلامی و از
همدستان سرکوب است، که بنام پژوهشگر و کارشناس به ما فروخته میشود. نمونه دیگر فرخ
نگهدار است که هر کجا نیاز به پشتیبانی بیپرده از رژیم شکنجه و کشتار در میان
باشد، به میدان آورده میشود. اینکه این – آنگونه که بیبیسی میگوید –
"تحلیلگر سیاسی" تا به امروز چند "تحلیل درست" بدست داده و
چند پیشگوئی او راست از آب درآمده و چند کتاب "تحلیلی" نگاشته است،
پرسشی است که باید گردانندگان رسانه علیاحضرت ملکه بریتانیا پاسخگوی آن باشند، ولی
آیا این گردانندگان میتوانند به ما بگویند فرخ نگهدار از کی اسلامپژوه و کارشناس
درگیریهای میان سُنّیان و شیعیان شده است؟ (2)
بدینگونه میبینیم لشگری
از چهرههای ویژه، گروهی در درون و از سوی حکومت اسلامی و گروهی در برون بدست
رسانههای "نظرساز" ، با نشاندهشدن در صندلیهایی که برایشان بسیار بزرگ
هستند، از یکسو جامعه را در دوسوی مرزها تکصدائی، و از دیگر سو صدای دگراندیشان
را خفه میکنند. پس
کشوری که جامعه شناسانش صادق
زیباکلام و محسن رنانی و یوسف اباذری باشند، باید که استاد دانشگاهش هم محمود
انوشه باشد، که تنها پروای خنداندن دانشجویانش را دارد (3). در چنین هنگامهای که از یک سو اشک از دیگر سو خنده برمیانگیزد،
دیگر چه جای شگفتی که عبدالکریم سروش و پسرش سروش دباغ با نام فیلسوف و دانشمند و
پژوهشگر و ... با بستهبندی شیک بیبیسی به ما فروخته شوند؟
تا که درباره بیمایگی این
برکشیدگان بینمونه سخن نگفته باشم، سروش دباغ، که بارها در رسانههای گونهگون
پارسی و بویژه در بیبیسی در جایگاه کارشناس و پژوهشگر و دینشناس در میدان بیرقیب
اسبِ سخن تاخته است، چند سال پیش در نوشتاری با
نام "پیامبر اسلام، عدالت و خشونت – 1" (4) کوشید گناه بنیانهای
ایدئولوژیک ترور در اسلام را به گردن خوانش زمانپریشانه (anachronic) خردهگیران بیفکند. این نوشته همانگونه که از شمارهگذاری آن
پیداست، بنا بود دنبالهدار باشد. من پاسخ او را در نوشتاری بنام "داعش،
اسلام و هرمنوتیسم آناکرونیک" (5) دادم و در پایان پرسشی چند را نیز با او
درمیان گذاشتم. سروش دباغ نه تنها از پاسخگویی گریخت و رخ نهان کرد، که نوشته خود
را نیز پینگرفت و به همان یک بخش بسنده کرد.
به سخن آغازینم باز میگردم.
عبدالکریم سروش نیز یکی از همین برکشیدگان است که تلاشی پیگیر دارد تا یاد نقشش در
انقلاب فرهنگی و جنگ و ستیزش با دانش و دانشگاه را از یادمان همگانی جامعه ایرانی
بزداید و جامه فرهیختگی و فرزانگی و دانشورزی و پارسائی به بر کند، جامهای که اگر
بیبیسی وبیبیسیها نباشند، چنان گشاد است که بر تنش زار خواهد زد. من در اینجا
و آنجا گاهوبیگاه به سخنان بیپایه او، بویژه درباره دشناموارههایی چون اسلامستیز
و اسلامهراس پرداختهام و انگاشتهای دینی او چون "رویاهای رسولانه" را
نیز دارای ارج و ارزش چندانی نمیدانم که بدانها بپردازم (6). در اینجا میخواهم سخن
از نکتهای کوچک و شاید کمارج بیاورم، تا خوانندگان بدانند کسی که آیتالله خمینی
را "عالمترین" و "باسوادترین" رهبر ایران از روزگار هخامنشیان
تا به امروز میداند، خود تا چه اندازه از دانش و آگاهی سواد بدور میتواند بود:
مرا با اینکه علم و سواد و
دانش چیست، کاری نیست و در اینباره دیگران بسیار نوشته و گفتهاند. درباره دانش بیکرانه
روحالله خمینی تا کنون داستانها و افسانههای فراوانی بافته شدهاند، که راست و
دروغ آنها را کسی نمیداند. ولی بگمانم بر سر اینکه او دستکم در چشم پیروان و شیفتگانش، شیفتگانی همچون
عبدالکریم سروش، یک "عالم" دینی یا درستتر بگوئیم "اسلامی" بوده
است، سخنی یا بگومگویی نباشد. از نگاه بیرونی، عالمترین رهبر ایران در 2500 سال
گذشته اگر زبانهای بیگانه و اقتصاد و خلبانی و
... نمیداند، باید دستکم کتاب بنیادین اسلام، یعنی قرآن را همچون کف دست
خویش بشناسد. در همان درگیریهای آغازین پس از انقلاب، خمینی در یکی از سخنرانیهایش
در باره سازمان مجاهدین خلق چنین گفت:
«منافقها هستند که بدتر از کفارند. آن که میگوید مسلمان
هستم و به ضد اسلام عمل میکند و میخواهد به ضد اسلام عمل بکند، آن است که در
قرآن بیشتر از آنها تکذیب شده تا دیگران. ما سوره منافقین داریم، اما سوره کفار
نداریم» (7)
هر کودک تازه به مکتب رفتهای
در آغاز کار بخش سیاُم این کتاب بنام "عَمَّ جُزْءُ" را میآموزد، که
در آن سورههای کوتاهی چون سوره "اَلْکَافِروُنُ" گنجانده شدهاند و
بدینگونه میتوان گفت هر کودکی میداند که سخن آیتالله درباره قرآن نادرست است
(8). آیا سروش این فراز از سخنان امامش را میشناسد؟ اگر پاسخ آری است، آیا از خود
نپرسیده که این بزرگترین عالم تاریخ ایران چگونه سخنی چنین شگفتانگیز درباره قرآن
بر زبان رانده است؟
باری، سروش کسی را میستاید
و عالمترین و باسوادترین رهبر ایران از روزگار هخامنشیان میداند، که در جایگاه یک
عالم برجسته اسلامی حتا از قرآن و نامهای سورههای آن نیز آگاهی درستی ندارد، چه
رسد به عرفان و فلسفه. آیتالله سالها است که جهان را واگذاشته و رفته است، ولی
سواد و علم و آگاهی ستاینده او را که سروش باشد، در همین یک نمونه میتوان دید و
سنجید. پس بر ما است که سروش و سروشها را رها کنیم و گریبان خویش بگیریم و بر
درماندگی و زبونی خود بگرییم، که میگذاریم کارگزاران علیاحضرت ملکه بریتانیا هر
کس و ناکسی را چنین برکشند و از هر مگس خُردبالی سیمرغی تنومند بسازند.
اگر جایگاه راستین اینان را
بشناسیم و به هر بزنگاهی چنان باد در بادبانشان نیافکنیم، از یاوهسرائیها و هرزهدرائیهایشان
هم چنین در خشم نخواهیم شد.
خداوند دروغ، دشمن و خشکسالی را از
ایرانزمین بدور دارد
6)
همه
این انگاشتها بر پایه تاریخنگاری اسلامی استوار شدهاند و من در کتاب تازه بچاپ
رسیدهام "مغاک تیره تاریخ – اسلام چگونه پدید آمد؟" نشان دادهام که تاریخنگاری اسلامی (سیره و حدیث و
روایت) چیزی جز افسانه نیست و قرآن یک گفتگوی دروندینی در میان شاخههای گوناگون
مسیحیت باختری است. با گذشت بیش از چهار ماه از چاپ این کتاب اسلامگرایان ایرانی
از نواندیش گرفته تا کهنهپرست نتوانستهاند به واژهای از آن خرده بگیرند.
7)
صحیفه
نور، پوشینه 12، 417-416
8)
البته
شاید سروش و دیگر دلباختگان امام راحل به پاسخ درآیند که ایشان گفته سوره
"کفار" نداریم و نام این سوره کفار نیست و "کَافِرُون" است.
در پاسخ ایشان گفتنی است که نام سوره قرآن درباره منافقین نیز
"مُنَافِقُونُ" است و "منافقین" نیست.
جنگ جهانی دوم و چرخش گفتمانی در ایران - دو
در سال 1320 حزب توده بنیانگذاری شد و توانست
انبوهی از روشنفکران، هنرمندان، اندیشمندان و کنشگران سیاسی را زیر چتر خود گرد
آورد. دیری نگذشت که نخستین شکاف در گفتمان ملی-دموکراتیک، که تا به آن روز تنها
گفتمان پذیرفتهشده جامعه ایران بود پدید آمد. نخست اینکه شوروی از دولت ایران
درخواست امتیاز نفت شمال را کرد و حزب توده پیگیر این درخواست شرمآور برادر بزرگ
سوسیالیستی شد. احسان طبری در برابر چشمان شگفتزده ایراندوستان بجای آنکه خواهان
بازپسگرفتن امتیاز از بریتانیا باشد
نوشت: «اگر دولت ایران برای شرکت نفت ایران و انگلیس در جنوب
ایران امتیازی قائل است، به یقین درست خواهد بود که برای همسایه شمالی -شوروی- هم
در شمال کشور چنین امتیازی را در نظر بگیرد و این کار، حفظ موازنه منفی است»[1]. و دوم آنکه در پی بنیانگذاری فرقه دموکرات آذربایجان، حزب توده به دستور
استالین و باقراُف به هموندان خود گفت که به آن بپیوندند.
با این نشانههای آشکار و نیرومند که نادیدهگرفتنشان
ناشدنی بود، گفتمان نوینی در برابر گفتمان جنبش مشروطه سربرافراشت: گفتمان
انترناسیونالیستی-ضدامپریالیستی. تنها در چارچوب این گفتمان بود که میشد هواداری
حزب توده از بخشیدن نفت شمال به شوروی را دریافت. درباره فرقه دموکرات بنیان کار
از این نیز ویرانتر بود و پیشهوری در واپسین نامهاش به استالین آشکارا نوشت: «مسئله
نفت هنگامی میتواند بسود اتحاد شوروی حل شود که نیروهای اجتماعی پشت آن باشند. [...]
ما دارای امکانات جدی برای وارد آوردن فشار به حکومت تهران هستیم»[2].
با اینهمه رفتن حزب بزیر پرچم این گفتمان از سوی ایرانگرایان بیپاسخ نماند و
نخستین شکاف بزرگ با جدائی خلیل ملکی و یارانش که خود را نیروی سوم مینامیدند،
پدید آمد.
چیزی از پایان درگیریها بر سر فرقه نگذشته بود
که اینبار گفتمان ملی-دموکراتیک کنش گستردهای را در راستای ملی کردن نفت آغاز
کرد. این کنش شاید میدان فراگیرترین درگیری و نبرد میان دو گفتمان نامبرده بود.
اگر در یکسوی میدان ایرانگرایان در دل دغدغه پاسبانی از سود ایران را داشتند، در
سوی دیگر میدان انترناسیونالیستها که مصدق را نوکر امپریالیسم میدانستند[3]،
به ستیز با این جنبش برخاستند. گفتمان ملیدموکراتیک ولی چندان نیرومند بود که در
گذر از شاه و مصدق نه تنها توانست نفت را چندی دیرتر (1973) ملی کند[4]،
که دیگر ابزارهای دموکراتیزاسیون مانند حق رای زنان و برانداختن فئودالیسم را نیز
به دستگاه دیوانسالاری بپذیراند و آنها را با همه کمی و کاستیها به فرجام برساند.
کسانی که برای نمونه حق رأی زنان را "شاهفرموده" و از این رو بیارزش
میدانند، تلاش یکسدساله زنان ایرانی از قرةالعین و استرآبادی و دولتآبادی و
سلماسی گرفته تا دولتشاهی و تربیت و پارسا را نادیده میگیرند.
در سالهای پس از آن، و بویژه در دهههای چهل و
پنجاه گفتمان ملی-دموکراتیک تنها در دالانهای دیوانسالاری فربه ایران خانه کرده
بود و بیرون از سازمانهای اداری و وزارتخانهها، این گفتمان انترناسیونالیستی-ضدامپریالیستی
بود که در میان اندیشهپردازان و هنرمندان ریشه میگستراند. این گفتمان ولی به
وارونه گفتمان نخست هرگز بومی نشد و تنها در پی گرتهبرداری از همتای بیگانه خود
بود. این الگوبرداری حتا گاه به گونهای اندوهبرانگیز خود را در کردار کنشگران
نیز نشان میداد، یک نمونه آن رخداد سیاهکل بود که آن را میتوان بازآفرینی تراژیک
انقلاب کوبا نامید[5]. از
نمونههای دیگر بازگوئی سخنان لنین درباره "حق تعیین سرنوشت" و
"زندان خلقها" در پیوند با ملت ایران بود.
گفتمان انترناسیونالیستی-ضدامپریالیستی
دارای ویژگیهای زیر بود:
نگاه به بیرون داشت و خود را بخشی از
انقلاب جهانی میدانست، سود
پرولتاریای جهانی را برتر از هر چیز دیگری میدانست، اگرچه از خلق قهرمان ایران
سخن میگفت، ولی باوری به یک ملت یکپارچه نداشت، هرگز بومی نشد، سودای ویرانگری
داشت و بنمایه اندیشهاش را از "فدا" و "شهادت"
میگرفت و سرانجام با ایران سر ستیز داشت.
بر سر این ویژگی واپسین بد نیست که
اندکی درنگ شود. در نوشتههای اندیشهپردازان این گفتمان ایران و گذشته فرهنگی و
تاریخی آن رنگ میبازند، چنانکه بازتاب آن را در نزد هنرمندان این گروه نیز میتوان
یافت. مشت نمونه خروار این سخن احمد شاملو است که سخنانش در باره نوروز را تنها میتوان
با سخنان آخوند مطهری درباره چهارشنبهسوری برسنجید، همچنین سخنانی که او درباره
فردوسی، شاهنامه، کمبوجیه و ضحاک و موسیقی ایرانی به زبان آورده[6] آئینهای
است که ژرفای روان یک انسان انترناسیونالیست ایرانی را در برابر چشمان ما میگیرد.
این ویژگی (ایرانستیزی) را ما تا به امروز نیز میتوانیم پی بگیریم که یک نمونه
بسیار آشکار آن دشمنی با نماد شیروخورشید است. همین چندی پیش حزب چپ ایران (فدائی)
سالگرد بنیانگذاری خود را به جشن نشست و در آن پرچمی سه رنگ را آذین بخش جشن خود
نمود، که در زمینه سپید آن نام ایران را با واکهای لاتین نوشته بودند[7].
برگزارکنندگان میدانستند که پرچم سهرنگ بدون شیروخورشید پرچم ایران نیست، از
همین رو واژه ایران را نیز به زمینه آن افزودند، آنچه که شگفتی میآفریند، این است
که اینان نام کشورمان را به لاتین نوشتهاند و نه به پارسی، آیا شمار میهمانانی که
پارسی نمیدانستند چنین انبوه بود؟
در پیوند با دین، این گفتمان درست
بوارونه گفتمان ملی-دموکراتیک نه تنها دست به رویاروئی با دین نمیزد، که هرچه پیشتر
رفت، همدلی و همگامیاش با اسلام سیاسی بیشتر شد. این همدلی تنها از سر سودجوئی و
فریبکاری نبود، همکاری کنشگران این گفتمان با واپسماندهترین گرایش درون حکومت
اسلامی در پی انقلاب، ریشه در یک خویشاوندی گفتمانی داشت، که نشانههای آن را دههها
پیشتر میشد پیگرفت. حزب توده در سال 42 در نامهای به خمینی بر وفاداری خود به
اسلام انگشت نهاد[8]، اندیشهپرداز برجسته فدائی
خیزش فرومایگان در پانزدهم خرداد را "رویاروئی خلق و دربار" نامید[9] و
سرانجام خسرو گلسرخی با صدای بلند پیوند تاریخی-اسطورهای اسلام و مارکسیسم-لنینیسم
را در ستایش مولایش علی فریاد زد، تا سیاوش کسرائی در آستانه انقلاب اسلامی برای
محمد بنعبدالله مدیحهسرایی کند[10].
باری، گفتمان ملی-دموکراتیک برآیند
بومیسازی روشنگری اروپائی در بازگشت به ارزشهای ایران باستان بود که توانست با
بهرهگیری از نیروی سترگ اندیشه، تاریخ و فرهنگ ایرانی به جنگ با واپسگرائی دینی
برود و دست بکار نوسازی ایران شود و در زمانی کوتاه و گاه در رویارویی با پادشاهان
خودکامه روند دموکراتیزاسیون جامعه را آنگونه که طالبوف میخواست گامبگام به پیش
براند. به گمان من شاپور بختیار واپسین کنشگر این گفتمان بود که به سختی شکست
خورد.
در برابر آن گفتمان
انترناسیونالیستی-ضدامپریالیستی هرگز نتوانست خود را در چارچوب فرهنگ ایرانی
بازبسازد. کار بومیسازی این گفتمان را اسلامگرایان بر گردن گرفتند و آن را به
زبانی بازگفتند که برای همگان دریافتنی و پذیرفتنی بود و از دل آن حکومت اسلامی
بدرآمد:
استکبار جهانی بجای امپریالیسم
جهانخوار،
رژیم اشغالگر قدس بجای صهیونیسم،
مستکبرین و مرفهین بیدرد بجای سرمایهداری کمپرادور
مستضعفین بجای پرولتاریا
لجنزار فرهنگی غرب بجای فرهنگ منحط سرمایهداری
حمایت از مستضعفین جهان بجای همبستگی پرولتری
رژیم اشغالگر قدس بجای صهیونیسم،
مستکبرین و مرفهین بیدرد بجای سرمایهداری کمپرادور
مستضعفین بجای پرولتاریا
لجنزار فرهنگی غرب بجای فرهنگ منحط سرمایهداری
حمایت از مستضعفین جهان بجای همبستگی پرولتری
جنبش برآمده از گفتمان ملی-دموکراتیک
درد را شناخته بود و با اعدام شیخ فضلالله نوری به گونهای نمادین به درمان آن
پرداخت، از شوخی
تاریخ نواده همان شیخ - نورالدین کیانوری - رهبری گفتمان انترناسیونالیستی-ضدامپریالیستی
را بدست گرفت و در عشقبازی با واپسگرائی دینی دل و دیده چنان از دست بداد که سر بر
آستان امامش، خمینی کبیر سائید.
تاریخ
نزدیک این آبوخاک دو جنبش سرنوشتساز را به چشم دیده که ایرانیان میتوانند برای
هردوی آنها با هر چونوچرائی هم که روا باشد، گردن برافرازند و بر دستآوردهای آنها
ببالند، جنبش مشروطه و جنبش ملی شدن نفت. اندیشه راهبر و گفتمان فراگیر هردوی
اینها ایرانگرائی آمیخته با آزادیخواهی بوده است، چیزی که در این نوشته از آن بنام
گفتمان ملی-دموکراتیک یاد کردهام. پس یکبار دیگر به یکسد سال پیش بازگردیم؛
سرزمینی
که در آن دولت هیچکاره و راهزنان و دزدان و میهنفروشان همهکارهاند، داس قحطی
یکسوم مردمان را درو کرده است، ارتشهای سه امپراتوری خاک میهن را اشغال کردهاند
و بیماری و تنگدستی و گرسنگی و بیسوادی در هشت گوشه کشور بیداد میکند. روزگار
امروز ایران اگرچه دل هر آزادهای را ریش میکند، ولی بیگمان بدتر از آن روزها
نیست و اگر گفتمان و اندیشهای توانسته است یکبار گریبان این سرزمین را از نابودی
ناگزیر رهائی بخشد و آن را به آسایش و آبادانی برساند، بار دیگر هم توان چنین کاری
را خواهد داشت.
گفتمانهای
گوناگون همه آزمون خود را با سرشکستگی و شرم پس دادهاند و تنها گفتمانی که
کارنامهای درخشان در دست دارد، گفتمان ملی-دموکراتیک است؛
این
آزموده سرافراز را هزار بار دیگر نیز میتوان آزمود.
خداوند دروغ، دشمن و خشکسالی را از
ایرانزمین بدور دارد
[2]
https://www.radiofarda.com/a/f35_iran_21azar_part3/27312319.html
[3]
یرواند
آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، نشر نی ۳۹۷
[4]
James Bamberg: British Petroleum and Global Oil, 1950–1975
[5] در ماه دسامبر سال ١٩٥٦ فیدل
کاسترو بهمراه برادرش رائول، ارنستو اِلچهگِوارا و هفتاد و نه تن
دیگر با کشتی کوچکی خود را به کوبا رساندند. پس از کشته شدن هفتاد تن از یارانشان
در همان روزهای نخست، دوازده چریک به کوههای سیرا ماسترا پس نشستند و با حمله به
یک پاسگاه مبارزه با رژیم باتیستا را آغاز کردند.
[6] بنگرید به سخنرانی
شاملو دردانشکاه برکلی
[7] https://www.bepish.org/node/1735
[8] مردم، شماره ۶۲، تیرماه ۱۳۴۲
[9] بیژن جزنی، جمعبندی
مبارزات سیساله اخیر در ایران، موقعیت خلق در برابر اصلاحات ارضی
[10] والا پیامدار محمد، این ترانه را که گزاره آغازینش حدیث نبوی «الملک یبقی معالکفر و لایبقی معالظلم»
بود، شادروان فرهاد مهرداد خواند.
۱۳۹۷ اسفند ۱۹, یکشنبه
جنگ جهانی دوم و چرخش گفتمانی در ایران - یک
این
جستار را باید دنباله دو نوشته پیشین از دوستان و همکاران ارجمندم حمید فروغ (جمهوری
اسلامی، جمهوری روشنفکران ضدامپریالیست) و داریوش بینیاز (چگونه
عدل شیعی و عدالت سوسیالیستی به هم گره خوردند) به شمار
آورد. در نخستین نوشته حمید فروغ رفتار روشنفکران و کنشگران ایرانی را در رویاروئی
با جهان دوقطبی پس از جنگ سرد بررسید و نشان داد چگونه با بخش شدن جهان میان دو
اردوگاه سوسیالیستی و امپریالیستی، تلاش برای سازندگی میهن در میان روشنفکران
ایرانی جایش را به نبرد برای نابودی امپریالیسم جهانخوار داد. بینیاز در جستار
خود این دگرگونی یا آنگونه که خود میگوید "تغییر پارادایم" را به
دوگانه "آزادی" و "عدالت" فراگسترد و نشان داد چگونه گفتمان
آزادیخواهی با عدالتطلبی جایگزین شد، آن هم بگونهای که یکی در کنار آندیگری
زیستن نمیتوانست، همانگونه که نمایندگان این دو آرمان – جهان سرمایهداری یا آزاد
و اردوگاه سوسیالیستی – از همزیستی با هم ناتوان بودند. در جستار پیش رو برآنم
دوگانه دیگری را بزیر ریزبین پژوهش بگیرم، که بگمان من مهر خود را بر پیشانی تاریخ
نزدیک ما کوفته و فراتر از آن بستری برای برآیش حکومت اسلامی بوده است؛
دوگانه
سرنوشتسازی بنام "ملی-دمکراتیک
در برابر انترناسیونالیست-ضدامپریالیست"
من
نیز بمانند دو نویسنده پیشین، زمان این چرخش گفتمانی را جنگ جهانی دوم میدانم و
برآنم که در پی این بزنگاه تاریخی گفتمان ملی-دموکراتیک، که اندیشه راهبر جنبش
روشنگری ایرانی، انقلاب مشروطه و پروژه پهلوی بود، اندکاندک و با پیدایش گروههایی
که چشم به بیرون از مرزهای ایران داشتند، به کناره رانده شد و میدان را واگذار
کرد. پیش از بررسی پیدایش و برآیش این گفتمان ولی ناگزیر از گفتنم که از نگر من در
یک بررسی دانشپایه باید نگاه را از رفتار و کردار و گفتار شاهان و فرمانروایان
برگرفت و بر اندیشهپردازان افکند. بدینگونه که بودوباش و کردهها و ناکردههای
رضاشاه و محمدرضاشاه و دیگر کنشگران سیاسی از نگاه من در این جستار پیش رو از ارزش
چندانی برخوردار نیستند، چرا که بویژه درباره رضاشاه میدانیم که اندیشهپرداز
نبود و شاید بتوان او را چون بولدوزری دانست که راه را گاه برای به فرجام رساندن
آماجهای گفتمان ملی-دموکراتیک هموار میکرد، و گاه بر آن میبست.
نکته
دوم این است که در این جستار بیشتر از آنکه نگاهم به دموکراسی باشد، به
دموکراتیزاسیون پرداختهام، بدین معنی که اگر دموکراسی را بستری برای کنشگری
شهروندان در ساختن سرنوشت خود بدانیم، هرگونه سیاستی که بتواند شهروند را به این
جایگاه نزدیکتر کند، گامی بسوی دموکراتیزاسیون است. برای نمونه اگر در روزگار
قجرها پستهای دولتی تنها در دسترس دانشآموختگان بودند، که یا از میان شاهزادگان و
یا از خاندانهای توانگر برخاسته بودند، آموزش همگانی و اجباری، و ساختن دانشگاه را
باید بخشی از روند دموکراتیزاسیون در دوران رضاشاه بشمار آورد، چراکه "باسواد
شدن" (و از این راه پیشرفت در سیاست) دیگر امتیاز ویژهای نبود که تنها از آن
شاهزادگان و بزرگزادگان باشد. از همین دست است رهاندن زنان از زندان هزارساله
حجاب، به گونهای که آنان نیز بتوانند پای در جامعه بگذارند، خواندن و نوشتن
بیاموزند و حتا بروزگار محمدرضاشاه جامه وزیری بر تن کنند.
باری، ناسیونالیسم انسانگرا اندیشه
راهبر جنبش مشروطه بود و اگر بپذیریم میرزافتحعلی آخوندزاده پدر این اندیشه است،
میتوانیم دریابیم که گفتمان ملی-دموکراتیک چگونه از دل این آن سربرکرد. در نزدیک
به همه نوشتههای میرزا فتحعلی (درباره ایران) دو گوهر بنیادین خودمینمایند:
ستایش ایران باستانی و نکوهش دسپوتیسم قجری. و ما اگر همانگونه که گفتم شاهان و
فرمانروایان این بازه تاریخی، یعنی از 1192/1813 تا 1320/1941 را به کناری نهیم و
تنها به اندیشهپردازان این بازه بپردازیم، از آخوندزاده و میرزاآقاخان کرمانی و
بیبی خانم استرآبادی و صدیقه دولتآبادی و ... گرفته تا دهخدا و کسروی همه در یک
جا به هم میرسند و آنهم ایرانگرائی و آزادیخواهی است، همان که من آن را گفتمان
ملی-دموکراتیک مینامم.
این گفتمان چگونه پدید آمد؟ اندیشهپردازان
ایرانی در پی رویاروئی با اروپای پیشرفته اگرچه از خواری و زبونی فرهنگی خویش در
شگفت شدند، ولی امید از دست ندادند و با آموختن از همان اروپائیان تلاش کردند گونهای
از رنسانس را در کشور خود نیز پیاده کنند، تلاشی که سرانجام ره به چهارمین نوزائی
فرهنگی ایران در تاریخ خود برد. این کار ولی یک گرتهبرداری کورکورانه نبود. اگر
رنسانس اروپائی در اندیشه به یونان کهن و در سیاست به روم باستان بازمیگشت و در
پی نوزائی[1] همان
فرهنگ کهن و آفریدن سامانهای نو بر پایه قانون و آزادی شهروندان بود، اندیشمندان
ایرانی همان ارزشها را برگرفتند و با بومی کردن بُنمایههای آنها، ایران باستان را
بجای روم و یونان نشاندند. اینچنین بود که در همان سال انقلاب مشروطه سه بخش از
شاهنامه در سرزمینهای شمال ارس به ترکی آذری برگردانده شدند و در سال 1289/1910
اپرای رستم و سهراب در آنجا طنین افکند. از اندیشهپردازانی چون آخوندزاده
و کرمانی اگر بگذریم، میرزاده عشقی اپرای رستاخیز شهریاران ایران را ساخت و دیرتر،
هنرمند گمنامی ترانه دختران سیروس را برای زنان ایران سرود. در سالهای مشروطه و
سالیان پس از آن آزادیخواهی و ایرانگرائی چنان در هم تنیده بودند که یکی بی
آندیگری ناشدنی بود. بهرهگیری از گوهر تاریخی و اسطورهای ایرانی برای کنشگران
این گفتمان زبانی را میآفرید، که برای همه ایرانیان دریافتنی بود. بدینگونه
واژگانی چو آزادی، قانون، برابری زن و مرد و دیگر ارزشهای جهان نوین، از بستر
نوزائی ملی، یا ناسیونالیسم انسانگرای ایرانی بود که در سپهر اندیشه همگانی ایرانِ
قجَرزده روان شدند.
گفتمان ملی-دموکراتیک دارای ویژگیهای زیر بود:
نگاه به درون داشت، سود ایران را برتر
از هر چیز دیگری میدانست، بومیشده بود، از گذشته پرشکوه ایران مایه میگرفت و
شکست ساسانیان را آغاز تیرهروزی این سرزمین میدانست، سودای سازندگی ایران را در
سر داشت و بیش و پیش از هرچیز "ملت ایران" را پشتوانه همه تلاشها و
کنشهای خود میدانست. برجستهترین ویژگی این گفتمان را ولی باید در نگاه آن به دین و جایگاه آن در
جامعه دید. اگر اعدام شیخ فضلالله نوری آغازی نمادین برای زدودن لکه تاریک دین از
چهره جامعه ایران باشد، بازپسگرفتن دادگستری و آموزشوپرورش از دست ملایان و نادیده گرفتن اصل طراز[2] بروزگار
پهلویها فرجام پیروزمند آن بوده است.
چنین بود که این گفتمان توانست در
همان ایران شیعهزده پایان سده نوزدهم، یپرم خان داویدیان را به فرماندهی شهربانی
(امنیه) و گاسپار ایپکیان را به شهرداری (بلدیه) تهران بگمارد، روندی که تا
بروزگار محمدرضاشاه دنباله داشت و انگشت بر "ملت بودن" ایرانیان مینهاد.
با این همه از یاد نباید برد که این گفتمان، برساخته گروه بسیار کوچکی از سرآمدان
جامعه ایران بود و بیشینه مردم ایران نه چیزی از ایرانگرائی میدانست و نه از
آزادی و قانون و حق شهروندی. میرزا عبدالرحیم طالبوف نویسنده "رساله معنی
آزادی" در سال 1287/1908 برای دهخدا چنین مینویسد:
«من ایران را پنجاه سال است میشناسم
و هفتادویکمیِ من تمام شده. کدام دیوانه در دنیا بیبنّا عمارت میسازد؟ [...]
کدام مجنون تغییرِ رژیمِ ایران را خلقالسّاعه حساب میکند؟ کدام بیانصاف نظم
مملکتی را که قانون ندارد و دهیکش بیکار و بیعار و وبال گردن فقرا است زودتر از
پنجسال میتوانست براه بیندازد؟ کدام پیغمبر میتوانست این عوایق را زودتر از ده
سال از میان بردارد و راه ترقّی را عرادهرو بکند، که حسین بزّاز یا محسن خیّاط
یا فلان آدم میخواست بکند! [...] هر ایرانی که ملّت خود را عبارت
از آن سه هزار نفر که دیدهاید بداند و ایرانی را بیدار شده حساب نماید و با ریسمانِ
پوسیدهی آنها هیزم بچیند دیوانه است. ما وجودِ اکسیر را قائل نیستیم،
خواه پیش علی علیهالسلام خواه نزدِ معاویه. [...] مزه اینجا است از هر ایرانی
بپرسی: دانه را امروز بکاری فردا سنبل میشود؟ بعقل گوینده میخندد»[3]
در آستانه کودتای سوم اسفند مجلس در
چهارده سال نزدیک به ده سال بسته بود و در این چهارده سال 28 دولت بر سرکار آمده
بودند که زمان برخی از آنان به یک ماه نیز نرسید. ما را همین دو پدیده بسنده است
که بدانیم شیرازه کشور از هم گسیخته بود و دستگاه دیوانسالاری در آستانه نابودی
همیشگی بود. اگر به این دو پدیده این را نیز بیافزائیم که ارتشهای سه امپراتوری
بزرگ آن روزگار چکمه در خاک ایران نهاده بودند و در سالهای پایانی دهه نود یکچهارم
تا یکسوم شهروندان ایرانی در قحطی بزرگ جان باخته بودند، باید از نگاه امروزین
بپنداریم که چنین کشوری میبایست نابود شده باشد. گفتمان ملی-دموکراتیک ولی از
چنان نیروی تاریخی، فرهنگی و اجتماعی سترگی برخوردار بود که توانست کشتی رو به
نیستی ایران را از دل این توفان سهمگین نیز بدر برد.
به قدرت رسیدن رضاشاه همه چیز را
پیچیده کرد، از یکسو ایراندوستی او راه را بر نیمه "ملی" این گفتمان میگشود
و به ایرانگرائی میدان میداد، و از دیگر سو شیوه فرمانروائی پادگانی او کار را بر
نیمه "دموکراتیک" آن دشوار میکرد. با این همه و همانگونه که در بالا
رفت، اندیشهپردازان این گفتمان از چنان توانی برخوردار بودند که توانستند از بستر
فراهم شده در سایه استواری نهادهای دیوانی و آرامش پدید آمده در پی آن، روند
دموکراتیزاسیون را پی بگیرند. پابپای این روند، گفتمان ملی-دموکراتیک نیز از
پذیرفتگی روزافزون برخوردار میشد و راه خود را به همه اندیشهپردازان آن روزگار
میگشود. تا که سخن بدرازا نکشد، حتا مارکسیست برجستهای چون تقی ارانی هم نه تنها
نوشتههایی ایرانگرایانه از خود بیادگار گذاشت[4]، که
بر آن بود «ما علیه هر متجاوزی حتا شوروی خواهیم جنگید و از استقلال ایران دفاع
خواهیم کرد»[5]. ایرانگرائی پدیدآمده
در این سالیان ولی به وارونه آنچه که بیبیسی و رادیو مسکو سالیان سال در گوش ما
ایرانیان خواندهاند، هیچ پیوندی با نژادپرستی آریائی نداشت. یکی از دستپروردگان
این گفتمان بنام عبدالحسین سرداری توانست با فریفتن نازیها هزاران یهودی را در
فرانسه از مرگ برهاند[6].
دنباله دارد . . .
خداوند دروغ، دشمن و خشکسالی را از
ایرانزمین بدور دارد
[1] رنسانس ترانویسی فرانسوی
واژه ایتالیائی ریناسچیتا rinascita یا ریناسچیمنتو Rinascimento است. از ri در چم دوباره، باز، و nascita در چم زایش.
[2] اصل دوم متمم قانون اساسی
که بر پایه آن پنج مجتهد طراز اول باید تکتک قانونها را با شرع و فقه برمیسنجیدند.
[3] مجله بهار، سال نخست، شماره 9 و 10، نامههای طالبوف
[4] برای نمونه "زبان
فارسی" و "آذربایجان و یا یک مسئله حیاتی و مماتی برای ایران"
[5] انورخامهای، پنجاه نفر و سه نفر، چاپ دوم، نشر نوید/آلمان،
برگ 24
[6]
http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10007452
اشتراک در:
پستها (Atom)